(विशेष प्रासंगिक लेख ):विवाह ही भारतीय समाजव्यवस्थेतील केवळ एक सामाजिक प्रथा नाही; ती दोन व्यक्ती, दोन कुटुंबे, दोन संस्कार आणि दोन आयुष्यांना जोडणारी अत्यंत संवेदनशील संस्था आहे. मात्र, काळाच्या ओघात विवाहाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन बदलत गेला आहे. अनेक ठिकाणी नात्यांपेक्षा निकष, संस्कारांपेक्षा संपत्ती आणि समजूतदारपणापेक्षा सामाजिक प्रतिष्ठेला अधिक महत्त्व दिले जात असल्याचे दिसून (Marriage Institution)येते.
काही दिवसांपूर्वी माझ्या मुलाच्या स्थळासंदर्भात एका मुलीच्या वडिलांशी चर्चा सुरू होती. नेहमीचे परिचयात्मक प्रश्न झाल्यानंतर त्यांनी विचारले, “तुमच्याकडे शेती आहे का?”
हा प्रश्न चुकीचा नव्हता. प्रत्येक पालकाला आपल्या मुलीसाठी सुरक्षित आणि स्थिर भविष्य हवे असते, हे स्वाभाविकच आहे. मात्र, त्या क्षणी मनात एक प्रश्न निर्माण झाला—आपण मुलगा-मुलीच्या सुखी भविष्यासाठी जोडीदार शोधत आहोत की एखाद्या व्यवहाराची किंमत ठरवत (Marriage Institution)आहोत?
आज विवाह जुळवताना सर्वप्रथम विचारले जाणारे प्रश्न कोणते असतात? पगार किती आहे? स्वतःचे घर आहे का? मालमत्ता किती? शेती किती? व्यवसाय किती मोठा? सामाजिक प्रतिष्ठा (Marriage Institution)किती?
परंतु फार कमी वेळा विचारले जाते—हा मुलगा समजूतदार आहे का? ही मुलगी जबाबदार आहे का? दोघे एकमेकांचा आदर करतील का? मतभेद झाल्यास संवादातून मार्ग काढू शकतील का? आयुष्यभर एकमेकांना समजून घेऊन साथ देतील (Marriage Institution)का?
खरे तर वैवाहिक जीवनाचा पाया मालमत्तेवर नव्हे, तर स्वभाव, संस्कार, विश्वास आणि संवादावर उभा असतो. पैसा आणि प्रतिष्ठा सुखसोयी देऊ शकतात; परंतु आनंदी आणि समाधानकारक संसाराची हमी देऊ शकत (Marriage Institution)नाहीत.
आजची आणखी एक चिंताजनक बाब म्हणजे विवाहासाठी वाढत चाललेल्या अवास्तव अपेक्षा. प्रत्येक पालकाला आपल्या मुलासाठी सर्वोत्तम जोडीदार हवा असतो. पण अनेकदा “सर्वोत्तम” शोधण्याच्या प्रयत्नात “योग्य” व्यक्तीकडे दुर्लक्ष होते. रूप, रंग, उंची, नोकरीचे ठिकाण, मालमत्ता, सामाजिक दर्जा अशा अनेक निकषांमुळे अनेक चांगली स्थळे सुरुवातीलाच नाकारली (Marriage Institution)जातात.
या सगळ्या प्रक्रियेत सर्वात महत्त्वाचा प्रश्न मात्र अनेकदा मागे पडतो—मुलगा आणि मुलगी स्वतः काय विचार (Marriage Institution)करतात?
अलीकडील काही घटनांनी समाजाला अंतर्मुख होण्यास भाग पाडले आहे. अशाच एका चर्चेत आलेल्या प्रकरणाने अनेक प्रश्न उपस्थित केले. त्या प्रकरणाचे अंतिम सत्य न्यायालय ठरवेल; मात्र अशा घटनांमुळे प्रत्येक पालकाने स्वतःला एक प्रश्न विचारण्याची गरज आहे—आपण आपल्या मुलांशी खऱ्या अर्थाने संवाद साधतो (Marriage Institution)का?
आपण त्यांना शिक्षण देतो, मार्गदर्शन करतो, त्यांच्या भविष्यासाठी निर्णय घेतो; पण त्यांच्या मनातील भीती, भावना, अपेक्षा, प्रेम, ताणतणाव आणि संघर्ष समजून घेण्याचा प्रयत्न किती वेळा (Marriage Institution)करतो?
आज अनेक तरुण मानसिक तणाव, सामाजिक दबाव आणि भावनिक संघर्षातून जात आहेत. मात्र पालक आणि मुलांमधील संवाद कमी होत चालल्याने अनेक भावना मनातच दडून राहतात. परिणामी विवाह होतात, पण मनांचे मिलन होत (Marriage Institution) नाही.
“लग्न झाले की सगळं ठीक होईल,” हा आपल्या समाजातील सर्वात धोकादायक गैरसमजांपैकी एक आहे. विवाह हा समस्यांचे समाधान नसतो. उलट, दोन व्यक्ती मानसिकदृष्ट्या तयार नसतील, तर तो समस्यांना अधिक गुंतागुंतीचे स्वरूप देऊ (Marriage Institution)शकतो.
कुणाचाही संसार ही प्रयोगशाळा नाही आणि कुणाचेही मूल “लग्नानंतर सुधारेल” या अपेक्षेने विवाहबंधनात अडकवण्याची वस्तू नाही. चुकीच्या निर्णयाची किंमत अनेकदा केवळ दोन व्यक्तींनाच नव्हे, तर दोन संपूर्ण कुटुंबांना आयुष्यभर मोजावी (Marriage Institution)लागते.
म्हणूनच आज विवाहसंस्थेकडे नव्या दृष्टीने पाहण्याची गरज आहे.
स्थळ पाहताना मालमत्तेपेक्षा माणूस पाहूया. पगारापेक्षा कर्तृत्व पाहूया. प्रतिष्ठेपेक्षा चारित्र्य आणि स्वभावाला महत्त्व देऊया. आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे “समाज काय म्हणेल?” यापेक्षा “मुलांचे आयुष्य कसे घडेल?” याचा विचार (Marriage Institution)करूया.
पालक म्हणून आपल्या मुलांवर प्रेम करणे जितके आवश्यक आहे, तितकेच त्यांना समजून घेणेही महत्त्वाचे आहे. त्यांच्या आयुष्याशी संबंधित निर्णय घेताना त्यांचा आवाज ऐकणे, त्यांच्या भावनांचा आदर करणे आणि त्यांच्याशी विश्वासाचे, मित्रत्वाचे नाते निर्माण करणे ही काळाची गरज (Marriage Institution)आहे.
कारण यशस्वी विवाह हा दोन श्रीमंत घरांचा करार नसतो; तो दोन समंजस मनांचा, दोन विश्वासू व्यक्तींचा आणि दोन सुसंस्कृत कुटुंबांचा सुंदर प्रवास असतो.
समाजाने आता स्वतःकडे प्रामाणिकपणे पाहण्याची वेळ आली आहे. अन्यथा संपत्तीच्या शोधात आपण चांगली माणसं गमावत राहू आणि प्रतिष्ठेच्या मोहात अनेक आनंदी आयुष्यांच्या संधी हातातून जाऊ देऊ.
कारण नातं जुळवणं सोपं असतं; पण तुटलेली मनं आणि उद्ध्वस्त झालेली आयुष्यं पुन्हा जोडणं अत्यंत कठीण (Marriage Institution)असतं.
— राजेश पुंडलिकराव थेटे
रा. पुणे व नाशिक
9373322368
