७७ वा प्रजासत्ताक दिन : उत्सव नव्हे, आत्मपरीक्षण आणि कर्तव्याची आठवण:आज भारताचा ७७ वा प्रजासत्ताक दिन. देशभरात ध्वजारोहण, संचलने, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि शुभेच्छांचा ओघ सुरू आहे. मात्र या उत्सवी वातावरणात एक मूलभूत प्रश्न विचारला जाणे अत्यंत आवश्यक आहे — आपण लोकशाहीचे केवळ लाभार्थी आहोत की तिचे जबाबदार रक्षणकर्तेही (77th Republican Day) आहोत?
स्वातंत्र्य मिळून जवळपास ८० वर्षे पूर्ण होत असताना आणि भारतीय संविधान लागू होऊन ७७ वर्षांचा टप्पा पार करत असताना, हा दिवस केवळ गौरवाचा न राहता आत्मपरीक्षणाचा असायला(77th Republican Day) हवा.
स्वातंत्र्यसैनिकांनी दिलेले बलिदान हे केवळ सत्ताबदलासाठी नव्हते, तर समता, न्याय, स्वातंत्र्य आणि बंधुता या मूल्यांवर उभ्या राहणाऱ्या राष्ट्रनिर्मितीसाठी होते. त्या मूल्यांचे आज आपण कितपत पालन करतो, हा प्रश्न प्रत्येक सुजाण नागरिकाला विचारात पाडणारा आहे.
लोकशाही म्हणजे फक्त मतदानाचा अधिकार नाही. ती प्रश्न विचारण्याची, असहमती व्यक्त करण्याची आणि सत्तेला जबाबदार धरण्याची सतत चालणारी प्रक्रिया आहे. आज लोकशाहीचा अर्थ केवळ आकडे, प्रचार आणि सत्तासंघर्षापुरता मर्यादित होत चालला आहे का, असा प्रश्न निर्माण होतो. असहमतीला देशद्रोह ठरवण्याची प्रवृत्ती लोकशाहीला कमकुवत करते, हे लक्षात घेणे आवश्यक आहे.
समाजात आजही जात, धर्म, पंथ, भाषा आणि आर्थिक विषमतेच्या भिंती ठळकपणे दिसतात. संविधानाने समानतेची हमी दिली असली, तरी सामाजिक न्याय अजूनही सर्वांपर्यंत पोहोचलेला नाही. विकासाच्या गजरात शेवटच्या घटकाचा आवाज दबला जात असेल, तर तो विकास सर्वसमावेशक ठरू शकत (77th Republican Day) नाही.
महिलांच्या सुरक्षिततेचा प्रश्न आजही गंभीर आहे. कायदे असूनही मानसिकता बदलत नसेल, तर सुरक्षिततेचा प्रश्न कायम राहतो. आपल्या माता-भगिनी आणि लेकी निर्धास्तपणे जगू शकत नसतील, तर प्रगतीचे सर्व दावे निष्प्रभ ठरतात. समाजाची खरी प्रगती ही महिलांच्या सन्मानातूनच मोजली (77th Republican Day) जाते.
देशाचा तरुण आज आशा आणि अस्वस्थतेच्या टप्प्यावर उभा आहे. शिक्षण असूनही रोजगाराच्या संधी अपुऱ्या आहेत, स्पर्धा वाढली आहे आणि नैराश्यही वाढत आहे. तरुणाई ही देशाची ताकद असताना, तिचे भविष्य अनिश्चित असेल, तर लोकशाहीचा पाया डळमळीत होण्याचा धोका नाकारता येत (77th Republican Day) नाही.
अशा परिस्थितीत आदर्श भारतीय नागरिक म्हणून आपली कर्तव्ये काय आहेत, याचा गांभीर्याने विचार करणे गरजेचे आहे. संविधानाने आपल्याला हक्क दिले, तसेच मूलभूत कर्तव्येही बहाल केली आहेत. देशाच्या एकतेला व अखंडतेला धक्का पोहोचेल असे वर्तन टाळणे, जात–धर्माच्या नावावर द्वेष न पसरवता सामाजिक सलोखा जपणे, कायद्याचा सन्मान करणे आणि सार्वजनिक मालमत्तेचे संरक्षण करणे — ही प्रत्येक नागरिकाची जबाबदारी (77th Republican Day) आहे.
आदर्श नागरिक तोच, जो मतभेद असतानाही माणुसकी जपतो, टीका करतानाही सभ्यता राखतो आणि स्वतःपासून बदलाची सुरुवात करतो. भ्रष्टाचाराला खतपाणी न घालणे, अफवा न पसरवणे, लोकशाही मार्गाने आपली मते मांडणे आणि अन्यायाविरुद्ध शांततेने आवाज उठवणे — हीच खरी देशभक्ती आहे. देशप्रेम केवळ घोषणांमध्ये नव्हे, तर दैनंदिन आचरणात दिसले, तरच लोकशाही मजबूत (77th Republican Day) होईल.
संविधान हे केवळ कायद्यांचे पुस्तक नसून ते आपल्या देशाचे नैतिक अधिष्ठान आहे. त्यातील मूल्ये आपल्या विचारांत, वागण्यात आणि निर्णयांत उतरली, तरच प्रजासत्ताक दिन साजरा करण्याला खरा अर्थ प्राप्त होईल.तरीही भारताबद्दल आशा संपलेली नाही. विविधतेत एकता जपण्याची परंपरा, संकटांवर मात करण्याची जिद्द आणि लोकशाहीवरचा विश्वास आजही जिवंत आहे. गरज आहे ती सजग नागरिकत्वाची, आत्मपरीक्षणाची आणि जबाबदार (77th Republican Day) कृतीची.
७७ वा प्रजासत्ताक दिन हा केवळ उत्सव न राहता, संविधानाशी नवे नाते जोडण्याचा आणि एक आदर्श भारतीय नागरिक घडवण्याचा संकल्प करण्याचा दिवस ठरावा. तेव्हाच स्वातंत्र्यसैनिकांच्या स्वप्नातील भारत साकार झाल्याचे आपण अभिमानाने म्हणू शकू.
जय (77th Republican Day) हिंद.
विशेष संपादकीय लेख
विवेक कुलकर्णी: मुख्य संपादक
माझंपिंपरीचिंचवड.इन
