रसिकजन हो, नमस्कार! 🙏🙏कसे आहात?
बघता बघता आपल्या ‘साठवणीतली गाणी’ या सदराचे बारावे पुष्प आले. या निमित्ताने आजवर आपण प्रेम, विरह, देशभक्ती, गझल, भक्तिगीत अशा अनेक भावविश्वांमधून प्रवास केला. त्या प्रवासात गाण्यांमागचे शब्द, स्वर, संगीत आणि त्यांच्याशी जोडलेल्या आठवणीही मनापासून(Ganraj Rangi Nachato) जपल्या.
आज मात्र आपल्या लाडक्या गणरायाच्या चरणी सुरांचा नजराणा अर्पण करूया. गणेशोत्सवाच्या मंगलमय वातावरणात मन प्रसन्न करणारे आणि ऐकताना नकळत बाप्पाचे रूप डोळ्यांसमोर उभे करणारे अजरामर(Ganraj Rangi Nachato) गीत—
‘गणराज रंगी नाचतो…’
“गणराज रंगी नाचतो, नाचतो,
पायी घागऱ्या करिती रुणुझुणु,
नाद स्वर्गी पोचतो!”
हे शब्द कानावर पडले की माझ्या डोळ्यांसमोर उभा राहतो तो बाल गजानन. अंगावर पीतांबर, पायांत घुंगरू, चेहऱ्यावर निरागस हास्य आणि आपल्या लयीत आनंदाने नाचणारा (Ganraj Rangi Nachato) बाप्पा.
गणपती म्हणजे केवळ पूजाघरातील मूर्ती नाही. तो आपल्या घरात आणि मनात आनंद घेऊन येणारा जिव्हाळ्याचा देव आहे. गणेशोत्सवात आरतीचे सूर, ढोल-ताशांचा निनाद, सजावटीची लगबग, प्रसादाचा सुगंध आणि ‘गणपती बाप्पा मोरया’चा जयघोष यामुळे वातावरणच बदलून जाते. अशा वेळी ‘गणराज रंगी नाचतो’ ऐकले की त्या आनंदाला आणखी एक सुंदर सूर लाभतो.या गीताचे शब्द ज्येष्ठ कवयित्री शांताबाई शेळके यांचे, संगीत पंडित हृदयनाथ मंगेशकर यांचे आणि स्वर भारतरत्न लता मंगेशकर यांचे.शब्द, स्वर आणि संगीत यांचा इतका सुंदर मेळ या गीतात साधला गेला आहे की ते केवळ भक्तिगीत न राहता एक सांगीतिक अनुभव (Ganraj Rangi Nachato) बनते.
शांताबाईंच्या लेखणीची खरी जादू त्यांच्या कल्पनेत आहे. देवाला आपण सहसा गंभीर, शांत किंवा ध्यानस्थ रूपात पाहतो. पण त्यांनी गणरायाला बालरूपात नाचताना रंगवले (Ganraj Rangi Nachato) आहे.
“कटि पीतांबर कसुन भर्जरी,
बाल गजानन नर्तनास करि;
तुंदिल तनु तरि चपल साजिरी,
लावण्ये साजतो!”
या चार ओळी वाचताना जणू एखादे चित्रच आपल्या डोळ्यांसमोर उभे राहते. लंबोदर बाल गजानन नृत्य करत आहे; त्याच्या रूपात निरागसता आहे, चपळाई आहे आणि विलक्षण लावण्य(Ganraj Rangi Nachato) आहे.
पण शांताबाईंची कल्पनाशक्ती इथेच थांबत नाही.
“नारद तुंबरु करिती गायन,
करी शारदा वीणावादन;
ब्रह्मा धरितो तालहि रंगुन,
मृदंग धिमि वाजतो!”
गणराज नाचत आहेत. नारद गायन करत आहेत. सरस्वती वीणा वाजवत आहे. ब्रह्मदेव ताल धरत आहेत आणि मृदंगाचे बोल घुमत आहेत.
किती विलक्षण देवसभा!
‘जे न देखे रवी, ते देखे कवी’ ही म्हण अशा वेळी आठवते. काही ओळींत शांताबाईंनी संपूर्ण देवसभा आपल्या डोळ्यांसमोर उभी केली आहे. शब्द ऐकताना आपण केवळ गाणे ऐकत नाही, तर त्या दृश्याचा एक भाग बनून(Ganraj Rangi Nachato) जातो.
आणि शेवटच्या कडव्यात तर या दृश्याला भावनेची एक वेगळीच उंची मिळते—
“देवसभा घनदाट बैसली,
नृत्यगायने मने हर्षली;
गौरीसंगे स्वये सदाशिव,
शिशुकौतुक पाहतो!”
सगळे देव बाल गणेशाचे नृत्य पाहून आनंदित झाले आहेत आणि आई गौरीसमवेत स्वतः महादेव आपल्या बाळाचे कौतुक पाहत आहेत.
मला या कडव्यातील हाच क्षण सर्वांत भावतो. देवांचा देव असलेला महादेव आपल्या मुलाच्या आनंदात रमलेला आहे. यात भक्ती आहेच; पण त्यापेक्षा मोठी गोष्ट म्हणजे आई-वडिलांचे आपल्या मुलावरचे निरागस प्रेम(Ganraj Rangi Nachato) आहे.
कदाचित म्हणूनच हे गीत आपल्याला इतके जवळचे वाटते.
माझ्या मनात या गीताची एक अगदी अलीकडची आठवणही आहे.
पिंपरी-चिंचवडमध्ये नुकतीच प्रसिद्ध गायिका श्रेया घोषाल यांची मैफल झाली. त्या वेळी त्यांनी ‘गणराज रंगी नाचतो’ हे आपले आवडते गाणे असल्याचे सांगून ते सादर केले. त्यांच्या मधुर आवाजातून हे गीत सुरू झाले आणि क्षणात संपूर्ण वातावरण (Ganraj Rangi Nachato) (Ganraj Rangi Nachato) बदलले.
रसिकांचा बाप्पाचा जयघोष सुरू झाला. मैफलीचा आनंद घेत असलेले हजारो रसिक एका क्षणात भक्तिभावाने जोडले गेले. त्या प्रसंगाने पुन्हा जाणवले की एखादे गाणे कितीही जुने असले तरी त्यातील भावना कधीच जुन्या होत(Ganraj Rangi Nachato) नाहीत.
प्रत्येक पिढी ते नव्याने अनुभवते.
माझ्यासाठीही हे गाणे केवळ गणेशोत्सवातील एक गीत नाही. बाप्पाची प्रतिष्ठापना, आरती, लहान मुलांचा उत्साह, घरातील लगबग आणि त्या सगळ्यात मिसळलेले ‘गणराज रंगी नाचतो’चे सूर—या आठवणी गणेशोत्सवाला आणखी आपलेसे (Ganraj Rangi Nachato) करतात.
आयुष्यात कितीही धावपळ असो, अडचणी असोत, बाप्पाचे आगमन मनाला काही क्षणांचा विसावा देते. त्याच्या चरणी चिंता ठेवून पुन्हा नव्या उमेदीने पुढे जाण्याचे बळ मिळते. विघ्नहर्ता म्हणून बाप्पाकडे पाहण्यामागे कदाचित हीच श्रद्धा(Ganraj Rangi Nachato) आहे.
गणेशोत्सव हा भक्तीचा उत्सव आहेच; पण तो माणसांना जोडण्याचाही उत्सव आहे. म्हणूनच भक्तीबरोबर सामाजिक बांधिलकी, पर्यावरणाची काळजी आणि परस्परांबद्दलचा आदरही जपू या. आपल्या आनंदातून दुसऱ्याच्या चेहऱ्यावरही हसू उमटले, तर तोच खरा (Ganraj Rangi Nachato)उत्सव.
‘गणराज रंगी नाचतो’ ऐकताना मला एक गोष्ट नेहमी जाणवते—भक्ती म्हणजे केवळ डोळे मिटून प्रार्थना करणे नव्हे. आपल्या देवाशी जिव्हाळ्याचे नाते निर्माण करणे, त्याच्या आनंदात स्वतःचा आनंद शोधणे आणि तो आनंद इतरांबरोबर वाटणे, हीसुद्धा भक्तीच(Ganraj Rangi Nachato) आहे.
शांताबाईंच्या शब्दांनी, हृदयनाथ मंगेशकरांच्या संगीताने आणि लतादीदींच्या स्वरांनी हा आनंद अजरामर केला आहे.
अखेरीस बाप्पाच्या चरणी एवढीच प्रार्थना—
प्रत्येकाच्या घरात सुख, शांती, आरोग्य आणि समाधान नांदो. संकटांचा सामना करण्याचे बळ मिळो. मनातील अहंकार, मत्सर आणि द्वेष दूर होवोत आणि माणुसकीची ज्योत अधिक उजळो.आणि पुढच्या वेळी ‘गणराज रंगी नाचतो’ ऐकाल, तेव्हा क्षणभर डोळे मिटून त्या देवसभेची कल्पना(Ganraj Rangi Nachato) करा…
बाल गजानन नाचत आहे…
पायांतील घुंगरू रुणुझुणु वाजत आहेत…
नारद गायन करत आहेत…
सरस्वती वीणा छेडत आहे…
ब्रह्मदेव ताल धरत आहेत…
आणि आई गौरीसमवेत महादेव आपल्या बाळाचे कौतुक पाहत आहेत…
किती सुंदर दृश्य आहे ना?
गणपती बाप्पा मोरया!
मंगलमूर्ती मोरया! 🙏🙏
तुमच्या गणेशोत्सवाच्या आठवणींमध्ये या गीताचे स्थान आहे का? नक्की(Ganraj Rangi Nachato) सांगा.
पुन्हा भेटू, आणखी एका साठवणीतल्या गाण्यासह.
आपला,
विवेक दिगंबरराव कुलकर्णी