साठवणीतली गाणी:पुष्प १३ वे
हा खेळ सावल्यांचा…
रसिकजन हो, नमस्कार! 🙏🙏
कसे आहात? बघता बघता आपल्या ‘साठवणीतली गाणी’ या सदराचे तेरावे पुष्प आले. खरं सांगायचं तर हे सदर लिहिताना गाणी मी निवडतो की गाणीच मला निवडतात, हेच कधी कधी समजत नाही. एखादं गाणं अचानक कानावर पडतं आणि क्षणात आपण वर्तमानातून निसटून एखाद्या जुन्या आठवणीत जाऊन (Ha Khel Savlyancha)पोहोचतो.
आजचं गाणंही माझ्यासाठी असंच आहे—“रात्रीस खेळ चाले, या गूढ चांदण्यांचा…” पहिल्यांदा हे गाणं नेमकं कधी ऐकलं, हे आता आठवत नाही; पण त्याची धून, महेंद्र कपूरांचा भारदस्त आणि तरीही हळवा आवाज आणि त्या शब्दांमधून उभं राहणारं चांदण्यांचं गूढ वातावरण मनात मात्र कायमचं साठून राहिलं (Ha Khel Savlyancha)आहे.
एखाद्या निवांत रात्री हे गाणं ऐकलं की मी नकळत खिडकीबाहेर पाहतो. आकाशात चंद्र असेल तर त्याच्याकडे थोडा वेळ बघत राहतो; आणि चंद्र नसेल तरी या गाण्यामुळे मनात एक चांदणी रात्र तयार होते. कदाचित म्हणूनच आजच्या भागाचं नाव—‘हा खेळ(Ha Khel Savlyancha) सावल्यांचा’!
संगीताबद्दल एक गोष्ट मला नेहमीच जाणवते—त्याला भाषा, प्रांत, जात, धर्म यांच्या सीमा नसतात. मराठी गाण्यांशी माझं नातं अर्थातच अधिक जिव्हाळ्याचं; पण हिंदी, पंजाबी, गझल, सूफी अशा विविध प्रकारच्या संगीतानेही मला तितकंच समृद्ध केलं आहे. एखादं गाणं मनाला भिडलं की ते कोणाचं, कुठल्या भाषेचं किंवा कोणत्या काळातलं आहे, यापेक्षा ते आपल्याला काय देऊन जातं, हे महत्त्वाचं वाटतं. ‘हा खेळ सावल्यांचा’ हे त्याच अनुभवाचं एक सुंदर उदाहरण (Ha Khel Savlyancha)आहे.
१९७६ साली प्रदर्शित झालेल्या ‘हा खेळ सावल्यांचा’ या चित्रपटाला यंदा पन्नास वर्षे पूर्ण होत आहेत. वसंत जोगळेकर यांच्या दिग्दर्शनाखाली तयार झालेल्या या चित्रपटात डॉ. काशिनाथ घाणेकर आणि आशा काळे यांच्या प्रमुख भूमिका होत्या. लालन सारंग यांच्यासह अनेक कलाकारही या चित्रपटात(Ha Khel Savlyancha) होते.
पण या चित्रपटाच्या आठवणीत माझ्यासाठी सर्वांत आधी उमटतं ते हे गाणं. गीतकार सुधीर मोघे, संगीतकार पं. हृदयनाथ मंगेशकर आणि गायक महेंद्र कपूर—या त्रयीने शब्द, सूर आणि आवाज यांच्यात असा सुंदर संवाद घडवला आहे की पन्नास वर्षांनंतरही हे गाणं ताजं (Ha Khel Savlyancha)वाटतं.
सुधीर मोघे यांच्या लेखणीतली ताकद मला विशेष भावते.
“हा चंद्र ना स्वयंभू, रवीतेज वाहतो हा;
ग्रहणात सावल्यांचा अभिशाप भोगतो हा…”
या ओळी ऐकताना मला नेहमी वाटतं—कवी चंद्राचं वर्णन करताना नकळत माणसाचंच आयुष्य सांगून जातो. आपल्याला मिळणाऱ्या प्रकाशामागेही कुणाचा तरी हात असतो, कुणाच्या तरी प्रेमाची साथ असते, कुणाच्या तरी विश्वासाची ऊब असते. आणि आयुष्यात कधी सावल्या दाटल्या की आपणही त्या चंद्रासारखेच काही काळ झाकोळून (Ha Khel Savlyancha)जातो.
मात्र ग्रहण कायम राहत नाही, ही जाणीव या गाण्यात कुठेतरी अलगद येते. म्हणूनच माझ्यासाठी हे केवळ चांदण्यांच्या रात्रीचं गाणं नाही; ते आयुष्यातल्या उजेड-सावल्यांची आठवण करून देणारं गाणं(Ha Khel Savlyancha) आहे.
या गाण्यातील आणखी एक गोष्ट मला कायम भावते, ती म्हणजे प्रेमाची मांडणी.
“प्रीतीस होय साक्षी, हा दूत चांदण्यांचा…”
या कल्पनेत आजच्या पिढीला कदाचित थोडा भाबडेपणा जाणवेल; पण मला त्यात त्या काळाचं निरागस सौंदर्य दिसतं. आज एका क्षणात संदेश पोहोचतो, चेहरा स्क्रीनवर दिसतो, अंतर काही क्षणांत मिटतं. त्या काळात मात्र प्रेम व्यक्त करण्यासाठी एक निवांत रात्र, चंद्र, चांदणं आणि मनात साठवलेले शब्द एवढंच पुरेसं(Ha Khel Savlyancha) होतं.
त्यामुळेच जुन्या प्रेमगीतांमध्ये निसर्ग हा केवळ पार्श्वभूमी नसतो; तो भावनांचा भाग असतो. आणि सुधीर मोघे यांच्या शब्दांना जेव्हा हृदयनाथ मंगेशकरांची चाल मिळते, तेव्हा त्या भावनेला आणखी एक वेगळी उंची(Ha Khel Savlyancha) मिळते.
“आभास सावली हा, असतो खरा प्रकाश…”
ही ओळ तर मला प्रत्येक वेळी वेगळ्या अर्थाने भिडते. आयुष्यात आपण अनेकदा दिसणाऱ्या गोष्टींवर विश्वास ठेवतो; पण काळ पुढे सरकतो आणि लक्षात येतं की सत्य काही वेगळंच होतं. काही माणसं दूर असूनही मनाच्या अगदी जवळ असतात, तर काही अगदी जवळ असूनही मनापासून दूर. कधी एखाद्या प्रसंगाचा आपण लावलेला अर्थ चुकीचा (Ha Khel Savlyancha)ठरतो.
अशा वेळी हे गाणं पुन्हा ऐकलं की वाटतं—आपणही कितीतरी वेळा सावल्यांनाच सत्य समजत आलो आहोत.
कदाचित म्हणूनच या गाण्याचा अर्थ माझ्यासाठीही काळानुसार बदलत गेला आहे. तरुणपणी त्यात प्रेम दिसलं; नंतर शब्द जाणवले; आणि आज आयुष्याकडे थोडं मागे वळून पाहताना त्यात अनुभव(Ha Khel Savlyancha) दिसतो.
या गाण्याला त्याच्या पडद्यावरील रूपामुळेही वेगळी उंची मिळते. डॉ. काशिनाथ घाणेकर यांचं व्यक्तिमत्त्व म्हणजे मराठी रंगभूमीवरील एक स्वतंत्र पर्व. त्यांच्या काळात त्यांना प्रत्यक्ष रंगमंचावर पाहण्याची संधी मला मिळाली नाही, ही खंत आहे. पण त्यांच्याबद्दल ऐकलेले किस्से, वाचलेले लेख आणि पाहिलेल्या चित्रफितींमधून त्यांच्या लोकप्रियतेची कल्पना(Ha Khel Savlyancha) येते.
त्यांच्यासोबत आशा काळे यांची संयत उपस्थिती या गाण्याच्या भावविश्वाला आणखी सुंदर बनवते.
जुन्या चित्रपटांकडे पाहताना मला नेहमी एक गोष्ट जाणवते—तेव्हा गाणं हे चित्रपटात मध्येच आलेलं एक स्वतंत्र आकर्षण नव्हतं. कथा, प्रसंग, कलाकार, शब्द, संगीत आणि वातावरण यांचा तो अविभाज्य भाग असे.
म्हणूनच अशी गाणी आज पुन्हा ऐकताना केवळ कानाला आनंद देत नाहीत; ती आपल्याला त्या काळात घेऊन जातात.
‘रात्रीस खेळ चाले’ ऐकताना मलाही अनेकदा असंच होतं. काही ठराविक आठवण डोळ्यासमोर येत नाही; पण मनाची घाई मात्र थांबते. दिवसभराच्या धावपळीनंतर हे गाणं ऐकलं की काही क्षण स्वतःशी बोलावंसं(Ha Khel Savlyancha) वाटतं.
एखाद्या गाण्याची हीच खरी कमाई असावी, असं मला वाटतं—ते आपल्याला मनोरंजनापेक्षा थोडं अधिक देतं.
१९७६ ते २०२६… या गाण्याचा अर्धशतकाचा प्रवास पूर्ण झाला. पन्नास वर्षे हा मोठा काळ आहे. कितीतरी चेहरे बदलले, पिढ्या बदलल्या, ऐकण्याची साधनं बदलली, संगीताची शैली बदलली. पण काही गाणी मात्र काळाच्या पलीकडे(Ha Khel Savlyancha) जातात.
‘रात्रीस खेळ चाले’ त्यापैकीच एक.
आजही ते सुरू झालं की मी क्षणभर थांबतो. शब्द ऐकतो, महेंद्र कपूरांचा आवाज मनात उतरू देतो आणि मग नकळत स्वतःच्या आयुष्याकडे पाहतो.
कधी वाटतं, आपणही किती सावल्या पार केल्या; किती माणसं भेटली, काही सोबत राहिली, काही आठवणीत गेली; किती प्रश्नांची उत्तरं मिळाली आणि किती प्रश्न अजूनही मनात आहेत.
पण या सगळ्या प्रवासात काही गाणी मात्र सोबत राहिली. ती बदलली नाहीत; बदललो आपण. म्हणूनच कदाचित त्यांचा अर्थही बदलत गेला.
मला वाटतं, ‘साठवणीतली गाणी’ लिहिण्यामागचं माझं खरं कारण हेच आहे. जुन्या गाण्यांच्या निमित्ताने मी केवळ त्या गाण्यांबद्दल लिहित नाही; त्या गाण्यांमधून माझ्या आयुष्यात साठलेल्या काही क्षणांनाही पुन्हा एकदा हात लावतो.
‘रात्रीस खेळ चाले’नेही आज मला तसंच काहीसं करून दिलं. चांदणं पाहताना सावल्यांची आठवण झाली आणि सावल्यांकडे पाहताना आयुष्यातल्या उजेडाची किंमत जाणवली.
म्हणून या भागाचा शेवट एखाद्या मोठ्या तत्त्वज्ञानाने करण्यापेक्षा एवढंच म्हणेन—
काही गाणी आपण ऐकत नाही, ती आपल्यासोबत जगत असतात.
काळ पुढे जातो, आपण मोठे होतो, आठवणी बदलतात; पण एखाद्या शांत रात्री तेच गाणं पुन्हा कानावर पडलं की आपण पुन्हा तिथेच पोहोचतो… जिथून कधीतरी त्या गाण्याने आपला हात धरून आपल्याला सोबत घेतलं होतं.
रसिकजन हो,
पुढच्या भागात पुन्हा भेटूया… आणखी एका गाण्याच्या निमित्ताने, आणखी एखादी आठवण जागवण्यासाठी.
तोपर्यंत गाणी ऐकत राहा, आठवणी जपत राहा आणि मनातलं संगीत जिवंत ठेवा.
म्हणूनच ‘रात्रीस खेळ चाले’ माझ्यासाठी केवळ एक जुनं गाणं नाही. ते आयुष्याकडे पुन्हा एकदा शांतपणे पाहायला लावणारं गाणं आहे. चांदण्यांच्या प्रकाशात सावल्या दिसतात आणि त्या सावल्यांतून आपल्या आयुष्यातले कितीतरी चेहरे, प्रसंग आणि आठवणी पुन्हा समोर येतात.
काही गाणी संपतात; पण त्यांचा भाव मनात सुरूच राहतो. काही गाणी आपण ऐकतो; तर काही गाणी आपल्याला ऐकून घेतात.
‘रात्रीस खेळ चाले’ हे त्यापैकीच एक…
रात्र बदलते, चांदणं बदलतं, आयुष्य पुढे जातं; पण मनाच्या एखाद्या कोपऱ्यात जपून ठेवलेलं हे गाणं पुन्हा कधी कानावर पडलं की आपण क्षणभर थांबतो… आणि जाणवतं—सावल्या कितीही असल्या, तरी कुठेतरी एक प्रकाश आपली वाट पाहत असतो.
रसिकजन हो,
पुन्हा भेटूया… आणखी एका गाण्यासोबत, आणखी एका आठवणीसोबत.
तोपर्यंत गाणी ऐकत राहा, आठवणी जपत राहा आणि मनातलं संगीत जिवंत(Ha Khel Savlyancha) ठेवा.
आपला,
विवेक कुलकर्णी ❤️