Fourth Pillar of Democracy

(विवेक कुलकर्णी):लोकशाही केवळ निवडणुकांनी चालत नाही; ती विचार, मतभिन्नता, टीका, संवाद आणि अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याच्या आधारावर उभी असते. म्हणूनच प्रसारमाध्यमांना लोकशाहीचा “चौथा स्तंभ” म्हटले जाते. पत्रकारांचे काम सत्तेचे गुणगान करणे नसते, तर जनतेच्या वतीने सत्तेला प्रश्न विचारणे असते. त्या प्रश्नांची उत्तरे देणे ही लोकप्रतिनिधींची लोकशाहीतील जबाबदारी असते.

दुर्दैवाने, अलीकडच्या काळात पत्रकारांनी कठोर प्रश्न विचारले की त्यांना अपमानित करण्याची, धमकावण्याची किंवा अवमानकारक भाषा वापरण्याची प्रवृत्ती वाढताना दिसत आहे. काल शिंदे गटाचे खासदार संजय दीना पाटील यांनी एका पत्रकाराबद्दल केलेले आक्षेपार्ह वक्तव्यही त्याच प्रवृत्तीचे उदाहरण आहे. या वक्तव्याचा निषेध झाला पाहिजे, कारण हा प्रश्न केवळ एका पत्रकाराचा नाही; तो संपूर्ण पत्रकारितेच्या सन्मानाचा आणि लोकशाहीच्या चौथ्या स्तंभाच्या प्रतिष्ठेचा आहे.

अशा वेळी महाराष्ट्राच्या राजकीय संस्कृतीतील एक प्रसंग आवर्जून आठवतो. हा प्रसंग केवळ दोन व्यक्तींचा नसून, मतभेद, क्षमा, संयम आणि सुसंस्कृत राजकारणाचा आदर्श आहे.

आचार्य प्रल्हाद केशव अत्रे हे आपल्या धारदार लेखणीसाठी आणि जहाल टीकेसाठी संपूर्ण देशात प्रसिद्ध होते. संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीच्या काळात त्यांनी तत्कालीन मुख्यमंत्री यशवंतराव चव्हाण यांच्यावर अनेकदा कठोर टीका केली. त्यांच्या भाषणांत आणि ‘मराठा’मधील अग्रलेखांत राजकीय विरोध तीव्र स्वरूपात व्यक्त होत असे.

या टीकेदरम्यान अत्रे यांनी वेणूताई चव्हाण यांच्यावरही अत्यंत कठोर आणि वैयक्तिक स्वरूपाची टीका केली. त्यांनी त्यांचा “निपुत्रिक” असा उल्लेख करून उपहास केला. त्या काळात वेणूताई गंभीर आरोग्य समस्येशी झुंज देत होत्या. त्यांच्या प्रकृतीमुळे त्यांना मातृत्वाचे सुख लाभले नव्हते. मात्र या वैयक्तिक वेदनेची माहिती अत्रेंना नव्हती. राजकीय संघर्षाच्या भरात त्यांनी केलेली ही टीका अत्यंत बोचरी आणि वेदनादायी ठरली.

या टीकेनंतरही यशवंतराव चव्हाण यांनी ना अत्रेंना वैयक्तिक उत्तर दिले, ना त्यांच्याविरुद्ध सूडबुद्धीने कोणतीही भूमिका घेतली. त्यांनी राजकीय मतभेद आणि वैयक्तिक संबंध यांची सरमिसळ होऊ दिली नाही. हीच त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाची मोठी ताकद होती.

काही दिवसांनी आचार्य अत्रे एका कामानिमित्त यशवंतराव चव्हाण यांच्या घरी गेले. दार उघडले ते स्वतः वेणूताईंनी. ज्यांच्यावर काही दिवसांपूर्वी अत्यंत जहरी शब्दांत टीका झाली होती, त्याच वेणूताईंनी कोणताही राग मनात न ठेवता अत्रे यांचे मनापासून स्वागत केले. त्यांचा आदरसत्कार केला. कुठेही कटुता नव्हती, उपरोध नव्हता; होती ती फक्त भारतीय संस्कृतीतली पाहुणचाराची भावना.

गप्पांच्या ओघात अत्रेंना वेणूताईंच्या प्रकृतीविषयी आणि त्यांच्या आयुष्यातील त्या दुःखद वास्तवाची माहिती मिळाली. ते क्षणभर स्तब्ध झाले. आपण अज्ञानातून एका सुसंस्कृत स्त्रीच्या जखमेवर शब्दांचे घाव घातले, याची त्यांना तीव्र खंत वाटली. त्यांनी वेणूताईंची मनापासून क्षमा मागितली. असे सांगितले जाते की, त्यानंतर अत्रे यांनी वेणूताईंचा उल्लेख अत्यंत आदराने “महाराष्ट्राची आई” असा केला.

या एका प्रसंगात तीन महान व्यक्तिमत्त्वे आपल्याला दिसतात. चूक लक्षात आल्यानंतर अहंकार बाजूला ठेवून माफी मागणारे आचार्य अत्रे, सर्व अपमान विसरून क्षमाशीलतेने पाहुणचार करणाऱ्या वेणूताई चव्हाण आणि संपूर्ण प्रसंगात संयम, शांतता व सुसंस्कृतपणा जपणारे यशवंतराव चव्हाण.

हीच खरी महाराष्ट्राची राजकीय संस्कृती होती.

आज या संस्कृतीची सर्वाधिक गरज आहे.

पत्रकारांनी विचारलेला प्रत्येक प्रश्न राजकारण्यांना आवडेलच असे नाही. काही प्रश्न अस्वस्थ करणारे असतील, काही कठीण असतील, काही राजकीयदृष्ट्या गैरसोयीचे असतील. पण लोकप्रतिनिधींकडे उत्तर देण्याची संधी असते. उत्तर न देण्याचाही अधिकार असतो. मात्र पत्रकाराचा अपमान करण्याचा अधिकार कोणालाही नाही.

पत्रकार हा कोणत्याही राजकीय पक्षाचा नोकर नसतो. तो जनतेचा प्रतिनिधी असतो. तो विचारणारा प्रश्न हा लाखो नागरिकांच्या मनातील प्रश्न असतो. त्यामुळे पत्रकाराचा अपमान म्हणजे जनतेच्या प्रश्नांचाच अपमान होय.

लोकशाहीत सत्ताधाऱ्यांनी टीका ऐकण्याची ताकद ठेवली पाहिजे. कारण टीका ही शत्रुत्व नसते; ती लोकशाहीला जागे ठेवणारी यंत्रणा असते. सत्तेवर असणाऱ्यांनी यशवंतराव चव्हाण यांच्यासारखा संयम आणि वेणूताईंसारखी विशालता जोपासली पाहिजे. तसेच पत्रकारांनीही वस्तुनिष्ठता, संयम आणि जबाबदारी यांचे भान कायम ठेवले पाहिजे.

आज गरज आहे ती राजकीय मतभेदांना वैयक्तिक वैराचे स्वरूप न देण्याची. सभ्य भाषा, सुसंस्कृत संवाद आणि परस्पर सन्मान या मूल्यांवरच लोकशाही मजबूत राहते.

संजय दीना पाटील यांच्या वक्तव्याचा निषेध हा कोणत्याही एका पक्षाच्या विरोधासाठी नसून लोकशाहीतील मूल्यांच्या संरक्षणासाठी आहे. कारण सत्ता येते-जाते, पदे बदलतात, पक्ष बदलतात; पण पत्रकारितेचा सन्मान आणि लोकशाहीची प्रतिष्ठा कायम राहिली पाहिजे.

महाराष्ट्राची परंपरा ही विरोधकांचा द्वेष करण्याची नाही, तर मतभेद असूनही माणुसकी जपण्याची आहे. आचार्य अत्रे, वेणूताई चव्हाण आणि यशवंतराव चव्हाण यांच्या त्या प्रसंगातून आजच्या राजकारणाने आणि समाजाने शिकण्याची गरज आहे.

प्रश्न विचारणारा पत्रकार लोकशाहीचा शत्रू नसतो; तो लोकशाहीचा पहारेकरी असतो. आणि पहारेकऱ्याचा सन्मान राखणे ही प्रत्येक लोकप्रतिनिधीची घटनात्मक आणि नैतिक जबाबदारी आहे.