साठवणीतले गाणी
पुष्प ८ वे
ये तेरा घर, ये मेरा घर…
विवेक दिगंबरराव कुलकर्णी
रसिकजन हो, आदाब! 🙏
कसे आहात? मस्त ना?
आपण भारतीय माणसं… संस्कृती जपणारी, कुटुंबव्यवस्था जपणारी आणि नात्यांना जीवापाड जपणारी. आपल्या प्रत्येकाच्या मनात एक तरी स्वप्न असतं—आपलं स्वतःचं घर असावं.
छोटंसं का असेना… पण हक्काचं!
जिथे परक्या माणसासारखं वागावं लागू नये. जिथे मनमोकळं हसता यावं, रडता यावं, रुसता यावं आणि कुणाला काहीही न सांगता फक्त शांत बसता यावं.
घर म्हणजे शेवटी काय?
चार भिंती, एक छप्पर, दारं-खिडक्या आणि काही वस्तू?
नाही!
घर म्हणजे आठवणींची जागा.
घर म्हणजे माणसांचं प्रेम.
घर म्हणजे सुरक्षितता.
घर म्हणजे ‘आपलं’ असण्याची भावना.
मध्यमवर्गीय माणसाला साधंसं, टुमदार घर पुरतं. कष्टकरी माणसाला त्याची छोटीशी झोपडीसुद्धा राजवाड्यासारखी वाटते. श्रीमंत माणसाला आलिशान बंगला हवा असतो.
पण घराची किंमत त्याच्या आकाराने ठरत नाही…
ती ठरते त्या घरात किती प्रेम आहे, यावर!
आणि म्हणूनच १९८२ साली प्रदर्शित झालेल्या ‘साथ साथ’ या चित्रपटातील ‘ये तेरा घर, ये मेरा घर…’ हे गाणं आजही मनाला स्पर्शून जातं.
फारुख शेख आणि दीप्ती नवल यांच्या सहजसुंदर अभिनयाने सजलेला ‘साथ साथ’ आणि त्यातील हे गाणं म्हणजे मध्यमवर्गीय संसाराच्या स्वप्नाचं एक अतिशय हळुवार चित्रण.
जगजीत सिंह आणि चित्रा सिंह यांच्या आवाजातलं हे गाणं. शब्द—जावेद अख्तर. संगीत—कुलदीप सिंह.
विशेष म्हणजे जगजीत सिंह आणि चित्रा सिंह हे प्रत्यक्ष आयुष्यातील पती-पत्नी. कदाचित म्हणूनच या गाण्यातील नवरा-बायकोच्या संवादाला एक वेगळंच खरंपण लाभतं.
—
‘ये तेरा घर, ये मेरा घर…’
गाण्याची सुरुवातच किती साधी!
‘तुझं घर… माझं घर…’
पण या दोन शब्दांत संपूर्ण संसार सामावलेला आहे.
इथे ‘माझं’ आणि ‘तुझं’ अशी विभागणी नाही. उलट ‘तुझं-माझं’ एकत्र येऊन ‘आपलं’ होतं.
लग्नानंतर दोन व्यक्ती वेगवेगळ्या घरातून येतात आणि एक नवं घर उभं करतात.
त्या घराच्या भिंती विटा-सिमेंटच्या असतात; पण त्याचा पाया असतो विश्वासाचा. छप्पर असतं प्रेमाचं आणि खिडक्यांमधून आत येत असतो भविष्याचा प्रकाश.
जावेद अख्तर यांच्या लेखणीतली हीच ताकद आहे. शब्द साधे आहेत; पण अर्थ मात्र खोल आहे.
—
घर म्हणजे आश्रय…
गाण्यातील ‘किसी का घर न हो बेघर…’ ही भावना केवळ एका जोडप्याच्या घरापुरती मर्यादित राहत नाही.
घर म्हणजे आश्रय.
घर म्हणजे माणसाला ‘मी कुणाचा तरी आहे’ असं वाटण्याची जागा.
जगात कितीतरी लोकांकडे मोठमोठ्या इमारती असतील; पण मनाला घर नसेल. आणि कुणाकडे दोन खोल्यांचं छोटंसं घर असेल, पण तिथे प्रेमाचा संसार असेल.
म्हणूनच ‘घर’ ही केवळ वास्तू नसून भावनिक सुरक्षिततेची सर्वांत सुंदर व्याख्या आहे.
—
भिंतीही आठवणी सांगतात…
गाण्याच्या पुढच्या भागात घरातील दारं-भिंती, वेली आणि कोपरे जणू जिवंत होतात.
ही कल्पना विलक्षण सुंदर आहे.
सामान्य माणूस घराकडे पाहतो तेव्हा त्याला भिंत दिसते. कवी त्या भिंतीकडे पाहतो तेव्हा त्याला आठवणी दिसतात.
या घरातील प्रत्येक कोपरा काहीतरी सांगत असतो.
कुठे पहिल्यांदा दोघांनी एकत्र बसून चहा घेतला असेल. कुठे पहिल्यांदा भांडण झालं असेल. कुठल्या कोपऱ्यात बसून भविष्यातील स्वप्नं रंगवली असतील. कुठल्या खिडकीतून पावसाकडे पाहत दोघांनी एखादी संध्याकाळ घालवली असेल.
म्हणून त्या भिंती निर्जीव राहत नाहीत.
त्या त्यांच्या प्रेमाच्या साक्षीदार बनतात.
काय अप्रतिम कल्पना आहे!
—
प्रेमाची न सांगितलेली रहस्यं…
‘ये राज़ प्यार के…’ या भावनेत तर संपूर्ण गाण्याचं सौंदर्य दडलं आहे.
घराच्या कोपऱ्यांत प्रेमाची कितीतरी रहस्यं साठलेली असतात.
कुणाला न सांगितलेल्या गोष्टी…
नजरेतून व्यक्त झालेल्या भावना…
न बोलताही समजलेले शब्द…
लग्नानंतरच्या आयुष्यात अशा असंख्य छोट्या गोष्टी असतात, ज्या बाहेरच्या जगाला कधीच कळत नाहीत. पण त्या नवरा-बायकोच्या संसाराचा खरा ठेवा असतात.
आणि म्हणूनच घराच्या भिंती जणू म्हणतात—
‘तुमच्या प्रेमाची कहाणी आम्हाला माहीत आहे!’
—
प्रेमाची सावली…
‘यहाँ पे प्यार के साए में दिन गुज़रते हैं…’
किती मोठी गोष्ट इतक्या साध्या शब्दांत सांगितली आहे!
प्रेमाच्या सावलीत दिवस जातात.
आयुष्य म्हणजे फक्त सुख नाही. कधी उन्हं असतात, कधी पाऊस. कधी संकटं, कधी आर्थिक अडचणी. कधी मतभेद, तर कधी मन दुखावणारे क्षण.
पण डोक्यावर प्रेमाची सावली असेल तर आयुष्याची उन्हंही सहन करता येतात.
आजच्या काळात ही ओळ आणखी महत्त्वाची वाटते.
घरं मोठी झाली, सुविधा वाढल्या, पैसा वाढला; पण एकमेकांसाठी वेळ कमी झाला.
पूर्वी दोन खोल्यांच्या घरात राहणारे लोक एकमेकांच्या जवळ होते. आज मोठ्या घरांत राहूनही मनं कधी कधी दूर जातात.
म्हणून या गाण्याची आठवण आपल्याला सांगते—
घर मोठं करण्यापेक्षा नातं मोठं करा!
—
घर म्हणजे स्वप्नांचं अंगण…
‘यहाँ पे रात को ख़्वाबों के फूल खिलते हैं…’
अहो, ही तर स्वप्नांची ओळ!
घर म्हणजे फक्त वर्तमान नाही. घर म्हणजे भविष्याची स्वप्नं.
उद्या आपलं घर कसं असेल? मुलं कशी मोठी होतील? आपण कुठे फिरायला जाऊ? काय घेऊ? कसं आयुष्य जगू?
या सगळ्या छोट्या-मोठ्या स्वप्नांना घराच्या चार भिंती आश्रय देतात.
कधी पगाराच्या पाकिटात पैसे कमी असतात; पण स्वप्नं मोठी असतात.
कधी घरात महागडं फर्निचर नसतं; पण आशेची सजावट असते.
कधी सोफा नसतो; पण दोन माणसं जमिनीवर बसून चहा घेताना मनापासून हसत असतात.
आणि तेच खरं घर!
—
‘खुशी का डेरा’…
‘इसी जगह पे हमारी ख़ुशी का डेरा है…’
‘खुशी का डेरा’—किती सुंदर प्रतिमा!
आपली सुखं कुठे राहतात?
महागड्या हॉटेलमध्ये? पाचतारांकित रिसॉर्टमध्ये?
की आपल्या घरात?
आईच्या हातचा चहा. बायकोचा आवाज. मुलांचा गोंधळ. वडिलांचा राग. आईची काळजी. संध्याकाळची दिवेलागण. आणि दिवस संपल्यावर सगळे एकत्र बसलेले काही क्षण.
यालाच तर ‘खुशी का डेरा’ म्हणायचं!
—
घर म्हणजे दुःख नसलेली जागा नव्हे…
गाणं आपल्याला एक फार मोठा विचार देतं.
घरात जगाच्या चिंता येतात, दुःखं येतात; पण हेच घर त्या दुःखांना सामोरं जाण्याची ताकदही देतं.
घर म्हणजे दुःख नसलेली जागा नाही.
तर दुःख आलं की त्याला सामोरं जाण्यासाठी आधार देणारी जागा.
बाहेरचं जग कितीही कठोर असलं, दिवसभर कितीही संघर्ष केला, कितीही अपयश आलं तरी संध्याकाळी घरी परतताना मनाला वाटतं—
‘चला… आता आपल्यातले आपण आहोत.’
यापेक्षा मोठी श्रीमंती कोणती?
—
‘खुदा करे कि सलामत रहे ये घर अपना…’
गाण्याचा हा भाव तर मनाला अक्षरशः चटका लावतो.
घर सुखी राहावं. आपली माणसं सुखी राहावीत. घरावर संकट येऊ नये. आणि आलंच तर ते घर सगळ्यांना सामावून घ्यावं.
ही केवळ प्रार्थना नाही.
हा प्रत्येक संसाराचा आंतरिक आवाज आहे.
कारण घर मिळवणं कदाचित कठीण असेल; पण घर टिकवणं त्याहून कठीण.
घर उभं करण्यासाठी पैसा लागतो.
पण घर टिकवण्यासाठी संयम, विश्वास, समजूतदारपणा आणि प्रेम लागतं.
—
आयुष्याचे ऋतू बदलत राहतात…
‘धूप-छाँव का मौसम बदलता रहता है…’
आयुष्याची खरी व्याख्या यापेक्षा सुंदर काय असू शकते?
उन्हं-पाऊस येतच राहणार. कधी सुख, कधी दुःख. कधी यश, कधी अपयश. कधी पैसा, कधी तंगी. कधी हसू, कधी अश्रू.
काळ बदलत राहतो. परिस्थिती बदलत राहते. माणसाचं वय बदलतं. मुलं मोठी होतात. घरातली माणसं बदलतात.
पण आयुष्याच्या या बदलत्या ऋतूंमध्ये घर जर आपल्या माणसांना आधार देत राहिलं, तर ते घर खरंच ‘आपलं’ राहतं.
आणि म्हणूनच या गाण्याचा भाव मनात खोलवर उतरतो—वादळं आली तरी घराने आश्रय द्यावा.
ही केवळ घराची कल्पना नाही.
हा संसाराचा जीवनमंत्र आहे.
—
७०, ८० आणि ९० चा तो काळ…
खरंच सांगतो रसिकजनहो,
७०, ८० आणि ९० चा काळ भारतीय चित्रपटसृष्टीसाठी अविस्मरणीय होता.
चित्रपट म्हणा… संगीत म्हणा… गाणी म्हणा… कथा म्हणा… अभिनय म्हणा…
कमाल!
त्या काळात गाणी फक्त ऐकण्यासाठी बनत नव्हती.
ती जगण्यासाठी बनत होती.
प्रेम व्यक्त करण्यासाठी गाणी होती. विरहासाठी गाणी होती. मैत्रीसाठी गाणी होती. आई-वडिलांसाठी गाणी होती आणि संसारासाठीही गाणी होती.
‘ये तेरा घर, ये मेरा घर…’ हे त्याच काळातील एक सुंदर उदाहरण.
—
साधेपणातलं सौंदर्य
आज आपण मोठ्या घरांचं स्वप्न पाहतो.
मोठी कार, मोठं घर, सुंदर इंटिरियर, आधुनिक सुविधा… सगळं हवं असतं.
हवंही!
पण या गाण्याने मला एक प्रश्न कायम विचारायला लावला आहे—
घर किती मोठं आहे, यापेक्षा घरातली माणसं एकमेकांच्या किती जवळ आहेत?
कुणाच्या नजरेला हे घर छोटं दिसेल. साधं दिसेल. सामान्य दिसेल.
पण माझ्या लेखी?
हा राजवाडा आहे!
कारण माझ्या माणसांसोबतचं घर म्हणजे माझ्यासाठी जगातील सर्वांत सुंदर जागा आहे.
याहून अधिक सुंदर कवी कल्पना तरी काय असावी?
—
जगजीत-चित्रा सिंह यांच्या आवाजाचं गारूड
या गाण्याचा उल्लेख जगजीत सिंह आणि चित्रा सिंह यांच्या आवाजाशिवाय पूर्ण होऊच शकत नाही.
जगजीत सिंह यांच्या आवाजातला मृदू, खोल आणि शांत भाव आणि चित्रा सिंह यांच्या आवाजातील हळुवार साथ…
हे गाणं ऐकताना असं वाटतं की दोन गायक गात नाहीत; तर दोन जीव आपला संसार आपल्याशी बोलून दाखवत आहेत.
विशेष म्हणजे दोघंही प्रत्यक्ष आयुष्यातील जीवनसाथी.
म्हणूनच या गाण्यातील ‘आपलं घर’ ही भावना आणखी खरी वाटते.
आवाजातला तो जिव्हाळा थेट मनात उतरतो.
—
चार दशकांनंतरही ताजं…
आज या गाण्याला चार दशकांहून अधिक काळ उलटून गेला आहे.
जग बदललं. घरांची रचना बदलली. संसाराची पद्धत बदलली. पिढ्या बदलल्या.
पण या गाण्याची भावना?
ती अजूनही ताजी आहे.
आजही कुणी नवविवाहित जोडपं आपलं पहिलं घर घेतं, तेव्हा या गाण्याचा अर्थ त्यांच्या मनाला कळतो.
आजही एखादा मध्यमवर्गीय बाप आयुष्यभराची बचत करून घर घेतो, तेव्हा या गाण्यातली भावना त्याच्या डोळ्यांत दिसते.
आजही एखादी आई आपल्या घराच्या उंबरठ्यावर उभी राहून मुलाची वाट पाहते, तेव्हा त्या घराला ‘घरपण’ मिळतं.
आणि आजही एखादा थकलेला माणूस दिवसभराचा संघर्ष संपवून आपल्या घराचा दरवाजा उघडतो, तेव्हा त्याला जगातील सर्वांत सुंदर जागा सापडते.
ती म्हणजे—
आपलं घर!
—
मला हे गाणं कोणत्याही प्रहरी ऐकायला आवडतं.
सकाळच्या शांत वातावरणात… चहाच्या कपासोबत… एखाद्या पावसाळी संध्याकाळी… जुन्या आठवणी काढताना… किंवा रात्री सगळं जग शांत झाल्यावरही!
कारण काही गाणी आपण ऐकत नाही…
ती आपण अनुभवतो.
काही गाणी कानावर पडत नाहीत…
ती थेट मनात उतरतात.
काही गाणी आपल्याला जुन्या आठवणींच्या अंगणात घेऊन जातात.
आणि काही गाणी?
ती आपल्या साठवणीत कायमची जागा करून बसतात.
‘ये तेरा घर, ये मेरा घर…’
माझ्या साठवणीतलं असंच एक गाणं.
तुमच्या साठवणीतही नक्कीच असं एखादं गाणं असेल…
ज्याचे सूर लागले की एखादी व्यक्ती आठवते…
एखादं घर आठवतं…
एखादा काळ आठवतो…
एखादी संध्याकाळ आठवते…
किंवा फक्त मन शांत होतं!
म्हणूनच म्हणतो—
गाणी जपून ठेवा.
जुनी गाणी तर नक्कीच!
कारण ती फक्त गाणी नसतात…
ती आपल्या आयुष्याची साठवण असतात.
आणि म्हणूनच…
काही गाणी ऐकायची नसतात…
ती जपायची असतात!
पुन्हा भेटूया…
‘साठवणीतले गाणी’च्या पुढच्या पुष्पात, अशाच एका जुन्या पण मनात कायम ताज्या असलेल्या गाण्यासोबत.
तोपर्यंत…
ऐकत राहा…
गुणगुणत राहा…
आणि आपल्या आठवणींच्या साठवणीला जपून ठेवा! ❤️🎶
— विवेक दिगंबरराव कुलकर्णी